Bardzo często pracownicy przez długi czas nie zdają sobie sprawy z tego, że ulegają manipulacji. Jest to zjawisko, które może dotknąć każdą osobę, niezależnie od tego, jakie stanowisko zajmuje czy jakie ma doświadczenie. Bardzo często jest ona subtelna i trudna do zauważenia, lecz jej skutki nierzadko wpływają na samopoczucie i efektywność pracowników, a nawet na relacje zawodowe. Dlatego warto zrozumieć, czym jest manipulacja w pracy i wiedzieć, jak się przed nią bronić.
Czym jest manipulacja?
Manipulacja to forma oddziaływania na drugą osobę w taki sposób, aby skłonić ją do określonego działania czy myślenia, nierzadko wbrew jej woli czy interesom przy jednoczesnym ukrywaniu swoich prawdziwych intencji. W odróżnieniu od perswazji, która opiera się na otwartej argumentacji i szacunku dla autonomii drugiej osoby, manipulacja wykorzystuje podstępne techniki, często bazujące na emocjach, takich jak poczucie winy, strach czy niepewność.
Czym jest manipulacja w pracy?
W środowisku zawodowym manipulacja może przybierać różne formy i być stosowana zarówno przez przełożonych, jak i współpracowników. Celem manipulatora zawsze jest jednak osiągnięcie własnych korzyści kosztem innych osób. Takie działanie może prowadzić do napięć spadku morali czy pogorszenia atmosfery w zespole. Przykłady manipulacji w pracy to:
- gaslighting – czyli technika polegająca na podważeniu percepcji rzeczywistości ofiary, na przykład poprzez twierdzenia typu „To wszystko Ci się tylko wydaje”. czy „Masz złą pamięć, to było inaczej”. Celem jest wówczas wywołanie u pracownika zwątpienia we własne odczucia i osądy;
- ingracjacja – to działanie mające na celu zdobycie sympatii lub przychylności przełożonego poprzez pochlebstwa, przysługi czy nadmierne komplementy, często w celu osiągnięcia własnych korzyści;
- wzbudzanie poczucia winy – manipulator może obarczać pracownika odpowiedzialnością za niepowodzenia zespołu lub firmy, nawet jeżeli nie są one jego winą w celu skłonienia go do większego zaangażowania czy wykonywania dodatkowych zadań.
Jak rozpoznać manipulację w pracy?
Rozpoznanie manipulacji w miejscu pracy może być trudne i stanowi niemałe wyzwanie, zwłaszcza wtedy kiedy techniki te są subtelne i odpowiednio zakamuflowane. Warto jednak zwrócić szczególną uwagę na kilka sygnałów ostrzegawczych, które mogą wskazywać na próby manipulacji. Zalicza się do nich:
- brak transparentności – osoba manipulująca unika otwartej komunikacji i nie dzieli się pełnymi informacjami lub też celowo pomija istotne szczegóły tak, aby to ona mogła kontrolować sytuację;
- niespójność komunikatów – manipulatorzy często przekazują sprzeczne informacje lub zmieniają swoje stanowisko, w zależności od sytuacji. Może to wprowadzać zamieszanie i dezorientację w zespole;
- przypisywanie sobie zasług – osoby manipulujące często przypisują sobie sukcesy innych, jednocześnie unikając odpowiedzialności za wszelkie niepowodzenia;
- wykorzystywanie emocji – manipulatorzy bardzo często grają na emocjach osób, którymi manipulują, wywołując u swojej ofiary poczucie winy, lęku czy obowiązku tak, aby skłonić ją do wykonania przez nią pożądanych działań.
Czym różni się manipulacja od mobbingu?
Zarówno manipulacja, jak i mobbing to bardzo negatywne zjawiska w miejscu pracy. Warto jednak wiedzieć o tym, że różnią się one charakterem i intensywnością. Przede wszystkim manipulacja to pojedyncze lub sporadyczne działania, które mają na celu wpłynąć na zachowanie czy decyzje pracownika w sposób podstępny i ukryty. Manipulator wówczas dąży do osiągnięcia własnych celów, lecz niekoniecznie chce długotrwale szkodzić ofierze.
Mobbing zaś to systematyczne, długotrwałe nękanie psychiczne pracownika, które ma na celu jego poniżenie, izolację czy wyeliminowanie z zespołu. Dodatkowo mobbing charakteryzuje się regularnością i długotrwałością działań, które prowadzą do poważnych konsekwencji zdrowotnych i zawodowych dla ofiary.
Co zrobić, kiedy ktoś próbuje nami manipulować?
Jeżeli podejrzewamy, że ktoś w pracy próbuje nami manipulować, powinniśmy podjąć kilka istotnych kroków. Przede wszystkim zachowajmy spokój. Nie reagujmy więc impulsywnie, tylko dajmy sobie czas na przemyślenie sytuacji i ocenę intencji rozmówcy. Warto również zawsze zadawać mu pytania. Prośmy o wyjaśnienia i doprecyzowania niejasnych kwestii, ponieważ takie działanie może zniechęcić manipulatora. Dlatego że zmusza go do ujawnienia jego prawdziwych intencji. Stawiajmy również granice. Wyraźnie komunikujmy, jakie zachowania są dla nas akceptowalne, a jakie nie i nie pozwalajmy na ich przekraczanie.
Manipulacja emocjonalna w pracy
W pracy zawodowej możemy spotkać się z manipulacją emocjonalną. Często jest to forma oddziaływania tak subtelna, że aż trudna do wykrycia. Zawsze jednak manipulator wykorzystuje wówczas emocje ofiary tak, aby osiągnąć swoje cele. Może to prowadzić u ofiary do obniżenia poczucia własnej wartości, wypalenia zawodowego czy napięć w relacjach. W pracy manipulacja emocjonalna często opiera się na wykorzystaniu lęku, poczucia winy czy potrzeby akceptacji.
Przykładem tego typu manipulacji jest na przykład sytuacja, kiedy przełożony lub współpracownik sugeruje nam, że nie wykonaliśmy swojej pracy wystarczająco dobrze, nawet jeżeli w rzeczywistości nasze działania były zgodne z oczekiwaniami. Jego celem może być więc skłonienie nas do większego zaangażowania lub zgody na dodatkowe obowiązki. Wzbudzanie poczucia winy to jednak niejedyna technika, jaką stosują manipulatorzy. Bardzo często stawiają oni na tzw. granat emocjonalny. Wówczas manipulator wywołuje intensywne emocje jak gniew czy smutek, aby wymusić na ofierze natychmiastową reakcję tak, aby nie miała ona czasu na analizę sytuacji.
Czasami to pochwały są stosowane przez manipulatora, aby wzbudzić w nas sympatię i zaufanie, po czym stawia on nam dodatkowe wymagania lub wykorzystuje do własnych celów. Z tego też powodu tak ważne jest by rozwijać swoją inteligencję emocjonalną, by móc zminimalizować wpływ manipulacji emocjonalnej na swoją osobę. Świadomość własnych uczuć i zdolność do ich kontrolowania, pomaga nam rozpoznać, gdy ktoś próbuje nami manipulować i skutecznie reagować.
Techniki manipulacji w pracy
Manipulacja w pracy może przybierać różne formy i opierać się na wielu technikach. Najczęściej wykorzystywane metody w środowisku zawodowym to:
- wzbudzanie presji czasu – manipulatorzy używają techniki „musisz to zrobić, teraz”, aby zmusić ofiarę do podjęcia decyzji bez czasu na przemyślenie. W pracy to może oznaczać na przykład na rzucanie nierealistycznych terminów czy nagłych, pilnych zadań;
- chwalenie z ukrytym przekazem – to pozorna pochwała, która zawiera ukryte wymagania na przykład „Zawsze jesteś tak oddany w firmie. Dlatego liczę, że zajmiesz się dodatkowym projektem”;
- ”na ofiarę” – manipulator przedstawia siebie jako osobę poszkodowaną, przeciążoną obowiązkami, aby wzbudzić u manipulowanego pracownika współczucie i zmusić go do przejęcia jego zadań;
- wykorzystanie autorytetu – manipulator może powoływać się na wyższe stanowisko czy zasady firmy, by wybrać presję, nawet jeżeli jego działania są sprzeczne z procedurami;
- tworzenie zależności – manipulator celowo stawia się w roli niezastąpionej osoby, aby stworzyć sytuację, w której ofiara czuje się bezradna i zmurzona by polegać na manipulatorze.
Jak bronić się przed technikami manipulacji?
Kiedy mamy do czynienia z manipulacją w pracy, ważne jest, by działać rozważnie, zachowując jednocześnie stanowczość. Przede wszystkim zachowajmy spokój i nie reagujmy impulsywnie, ponieważ manipulatorzy często chcą wywołać w nas silne emocje, aby skłonić nas do działania pod wpływem chwili. Dlatego w takich sytuacjach kluczowe zachowanie spokoju i powiedzenie na przykład „Muszę to przemyśleć, wrócę do tego później”.
Analizujmy także sytuacje i intencje manipulatora, aby lepiej zrozumieć, z kim mamy do czynienia. Zadawajmy też pytania i prośmy go o wyjaśnienia, a także stawiajmy granice i bądźmy asertywni. Jeżeli zauważamy powtarzające się próby manipulacji, spróbujmy je dokumentować. Zapisujmy daty, treść rozmów czy swoje obserwacje. Dzięki temu w razie zgłoszenia takiej sprawy do przełożonego czy HR będziemy mieli dowody.
Jeżeli manipulacja jest trudna do rozpoznania i nie jesteśmy pewni czy jesteśmy jej ofiarami, wówczas warto porozmawiać z zaufanym współpracownikiem, przyjacielem czy kimś z rodziny, aby uzyskać obiektywną perspektywę sytuacji. Kiedy zaś manipulacja staje się problemem, który wpływa na naszą efektywność czy samopoczucie, możemy sprawę taką zgłosić do odpowiednich działów. Jeżeli czujemy się na siłach, spróbujmy otwarcie porozmawiać z manipulatorem.
Długotrwała manipulacja może prowadzić do obniżenia samooceny, stresu a nawet wypalenia zawodowego. Dlatego warto dbać o równowagę między pracą a życiem prywatnym. Dobrze jest znać również techniki, jakie wykorzystują manipulatorzy, aby szybko rozpoznać ich prawdziwe intencje.
